INNLEIING

        Kva er god og rett norsk? Meiningane her er nesten like mange som det er folk i landet. Og meiningane er som regel sterke - dei har å gjera med med identiteten vår, eller korleis me vil bli oppfatta av andre. Men same kor bastant språksyn me kan ha, så hender det at me er usikre når me skal formulera oss. Det gjeld særleg når me skal skriva.                                                                                                
         
        Spalta skal ikkje ta for stor plass i avisa. Så denne første gongen gjer me det kort. Emnet i dag er ei synsing, og den kjem frå hjarta:
        Eg er luta lei uttrykket "i forhold til"! Kristin Halvorsen, Knut Storberget og alle de andre som får ein mikrofon stukken opp i nasen - høyrer de meg? Kvifor må de seia: "Få ned skatten i forhold til overtid", "Regjeringen vil ha storsatsing i forhold til å øke bevilgingen til politiet."? Kvifor er ikkje dette godt nok: "Få ned skatten på overtid", "...øke bevilgningen til politiet drastisk"/"...vil ha en sterk økning i bevilgningen til politiet."
        De slepp ikkje unna ennå, Kristin og Knut. Me kjem tilbake til dette!

I FORHOLD TIL

        Dette uttrykket har breidd seg verre enn svinepest blant folk som lar seg intervjua i media.
        "I forhold til" ("i høve til") tyder "samanlikna med": "I forhold til far sin var han ikkje særleg sterk" - dvs. han var ikkje så sterk som far sin.
        Men dei som strør rundt seg med dette uttrykket i tide og utide, gjer språket sitt tungvindt, upresist og av og til latterleg. Å leita etter eksempel på slik språkbruk er ikkje nødvendig - me får dei i fanget så snart me skrur på fjernsynet. Eg gjengir nokre eksempel, og foreslår erstatningar:
        "Me har ikkje tru i forhold til privatisering". Dersom vedkommande meiner at han ikkje har tru på privatisering, så er eg einig.
        Det er snart valkamp, og ein politikar ser grunn til å minna om kor viktig jobb det er "i forhold til å visa seg ute blant folket." Dersom jobben er å visa seg ute blant folket, forstår eg kva vedkommande meiner.
        "Det er ein fordel i forhold til Rogaland å ha blåbærfarm i Tysvær", var det ein som tykte. Eg har ikkje tenkt så nøye igjennom den saka, men det kan godt henda at det er ein fordel for Rogaland med ein slik "farm".
        Molde fotballklubb gjer det bra i eliteserien i år, og ingen ringare enn Ole Gunnar Solskjær meinte at dersom gamleklubben hans "la til ein til to nye spelarar i forhold til troppen", så hadde han god tru på at laget skulle kunna halda seg på tabelltoppen.
        
        Kva kan me bruka i staden for dette utterpa uttrykket?
        "Når det gjeld", "når me tenkjer på", "når det kjem til" (direkte omsetting frå engelsk), "i samband med" - eller rett og slett ein preposisjon: "til", "i", "for", "med" osv. Av og til treng ikkje uttrykket erstattast i det heile tatt, me gjer ein velgjerning om me stryk det: "I forhold til skattelette er det feil strategi" - "skattelette er feil strategi."

        Ein fagforeiningsleiar som uttala seg om lønnspolitikken ved Fatland slakteri, brukte ikkje "i forhold til" ein einaste gong, sjølv om han blei intervjua fleire minutt i fjernsynet. Han sa: "Det er ennå ein del spørsmål knytte til denne saka."

SUBSTANTIVSJUKEN

         Det eine språket påverkar det andre. Særleg har dei “små” språka lett for å ta opp i seg ord og uttrykk frå dei “store” og prestisjefylte. Nynorsk og bokmål påverkar kvarandre, og både nynorsk- og bokmålsbrukarar etterliknar engelsk. Eitt utslag av dette er ein overflittig bruk av abstrakte substantiv.
       Engelsk er eit substantivspråk. Dei seier: “Everybody sees the necessity of building a new road”. Denne uttrykksmåten er også vanleg på bokmål: “Alle innser nødvendigheten av å bygge ny veg” På nynorsk bør me derimot bruka verb eller adjektiv her: “Alle ser at det er nødvendig/naudsynt å byggja ny veg.”
       Andre eksempel:
       Bokmål: “Dette medfører ikke riktighet”
       Nynorsk: “Dette er ikkje rett/dette er feil.”

       BM: “Det er en god mulighet for å klare det”
       NN: “Det er godt muleg/mogeleg å klara/greia det.”

      BM: “Husets beliggenhet er meget vakker”
      NN: “Huset ligg vakkert til.”
Nynorsk-konstruksjonen går svært godt an å bruka også på bokmål. Eg for min del vil påstå at språket blir naturlegare med slik ordlegging.
       Når nynorsk er overlesst med slike substantivetterlikningar, så seier dei at språket lir av substantivsjuken. Det verkar unaturleg og oppstylta, og er nok ei årsak til at nynorsken blir gjort narr av. Folk snakkar nemlig ikkje slik. Det er unaturleg å bruka ord som “beliggenhet” og “riktighet” (endå verre: “beliggenheit” og “riktigheit”) i daglegtalen, som skriftspråket er sprunge ut av.
       Dagens sitat er også ein setning med snev av substantivsjuke, og rett og slett saksa frå Suldalsposten: “Kommunestyremøta har i inneverande periode utvikla eit mønster med sterke islett av kronisk føreseielighet.”

"NYSLAKTA OKSE LEVER": OM ORDDELING

          Ein uvane som grip om seg, er å dela opp ord som skal skrivast i eitt. Ofte forstår me kva folk meiner, men resultatet blir like ofte utilsikta. “Sjuke pleiarar” er ikkje det same som “sjukepleiarar”. “Bil tilhengar” er to kjøretøy, mens “biltilhengar” er eit kjøretøy. Av og til blir meininga til og med den motsette av slik den var tenkt. Etterat den nye og strenge røykelova kom, sette ein restauranteigar denne plakaten på veggen: “Røyk fritt!” - sikkert til stor glede for røykesugne gjester.
         Det er uttalen (og meininga) som bestemmer om eit ord skal delast eller ikkje. Dersom trykket ligg på det første leddet, skal ordet ikkje delast: 'okselever, 'sjukepleiar, 'røykfritt. Ligg derimot trykket på den siste delen, eller på begge, så skal det delast: 'okse(n) 'lever, (ein) 'sjuke 'pleiar, 'røyk 'fritt!
       Det er ofte ungdom som rotar med dette. Eg diskuterte saka med den siste norskklassen eg hadde, og dei meinte at fenomenet skuldast påverknad frå engelsk, og frå reklamen. Det trur eg dei har rett i. På engelsk deler dei opp ord langt oftare enn på norsk, og reklamen hermer etter engelsk. Dessutan verkar det som om reklamefolk ikkje har særleg høge tankar om leseferdigheten vår. Ord på åtte-ti bokstavar blir visst for vanskelege for oss, ser dei ut til å meina. Men resultatet blir her også det motsette: Me får mistanke om at reklamefolka ikkje har lært rettskriving.
       Meir "villeiande" reklame, henta frå nettsida "astronomer mot orddeling": “Krabbe klør” , “Kylling biter” (Farlege greier!), “Smult ringer” (Hallo? Kva er det herr Smult vil meg?), “Rimelige fly reiser til hele verden” (Skummelt. Eg ville føla meg tryggare ombord på eit dyrt fly.) Til slutt grovisen, for ikkje å seia perversiteten: “PC pult i lønn”

APOSTROF (')

         Sist i denne spalta snakka me om at reklamen lærer oss dårlege språkvanar. Det gjeld stundom også andre delar av næringslivet. Ombord på bilferja “Petter Wessel” står det visstnok ein plakat som lyder slik, dersom ikkje nokon har forbarma seg over den og skifta den ut:

LITTER BASKET
AVFALL'S BOKS

       Vedkommande som forfatta den, har lært seg engelsk, men ikkje norsk. I den norske versjonen etterliknar han engelsk og deler ordet i to. På norsk heiter det sjølvsagt "avfallsboks", i eitt ord. Men språkmeisteren ombord på "Peter Wessel" vil gjera englifiseringa ekstra grundig, han henger for sikkerhets skuld på ein apostrof framfor s-en. Men i norsk brukar dei heller ikkje appostrof på denne måten. Engelskmennene skriv “the girl's bicycle”. Men på norsk heiter det “jentas sykkel” eller “sykkelen til jenta.” Det siste er mest i samsvar med talemålet og den beste nynorsken. Det heiter også “Livs butikk” og “Monas salong” utan apostrof. Dette kommaet oppe på toppen skal vera der berre når ordet endar på s,z eller x, og då står det bak ordet: “Jonas' klippotek”.

       Dagens sitat: “Følg vindu's rekka, så finner du meg”. “Uken's tilbud's brød”
                            (Nettadresse: “astronomer mot orddeling” (AMO)

KVILLDAL
        
        Under eit av folkemøta før den store kraftutbygginga i Suldal hugsar eg at det blei diskusjon om stavemåten til namnet Kvilldal. Burde det stavast med ein eller to l-ar? Ein eldre suldøl meinte det skulle vera berre ein l: "Kvildal". For, sa han, folk som kom roande frå Nes og Bråtveit i gamle dagar, la til i Kvildal og kvilte.
        Han fekk ikkje noko motbør den gongen. Men dette namnet er nok endå mykje eldre enn vedkommande må ha førestelt seg. Det er meir truleg at førsteleddet "Kvill" er det opphavelege namnet på elva som renn gjennom dalen, og at det er eit lydmalande ord, jamfør det svenske verbet "kvilla" = strøyma fram. Slik blir Kvilldal-namnet forklart i "Norsk Stadnamnleksikon" av Jørn Sandnes og Ola Stemshaug.
        Det er ikkje uvanleg at elvar fekk namn etter vassflaumen eller den lyden elvevatnet laga:
"Rjukand" = rykande, om Rjukanfossen, "Belja", "Songa".
        Elvenamn høyrer til blant dei eldste namna me har, og svært ofte har dei seinare gitt namn til den garden og den bygda dei renn igjennom. Slik er det med namnet "Sauda" (sau`a), som etter namnetolkarane må komma av "saur", brukt om sydande, boblande vatn. Både Sauda og Kvilldal må altså vera eldgamle namn - i det minste to tusen år gamle.
        Under kraftutbygginga blei jordmassar flytta på og fjellknausar vekksprengde. Haugar og dalar som bar eit namn, kunne dermed bli utraderte. Det hende at gamle namn blei brukte omatt etter utbygginga, men nå på nye stader. Eg er ikkje lokalkjend i Kvilldal eller på Kjetilstad. Men stemmer det at Saurdal kraftstasjon ligg på ein annan stad enn der det opphaveleg heitte Saurdal?

BLÅSJØ

        Sist var me inne på at kraftutbygginginga truleg raderte ut mange stadnamn, og flytte på namn. Men kraftverksplanleggjarane tilførte også nye namn. Eit eksempel på dette er "Blåsjø".
        Blåsjø er ikkje berre blitt ein av dei største innsjøane i landet. Han har også eit namn som skil seg ut frå andre innsjønamn på Vestlandet. Vest for Langfjella har nemleg omtrent kvar einaste innsjø eit namn som endar på -vatn eller -tjørn (-tjønn): Suldalsvatnet, Ritlandsvatnet, Stavtjønn, Oddatjønn, (som ikkje finst lenger), Vangsvatnet, Strynevatnet, Hornindalsvatnet osv.
        Det er språkforskaren Gustav Indrebø som påviser dette. Han forklarer fenomenet slik: I kystnære område, som på Vestlandet, tyder "vatn" og "tjørn" ferskvatn, og "sjø" og "fjord" saltvatn. På Austlandet derimot, der havet ikkje skjer seg inn i landet på same måten som hos oss, kan innsjøane godt ha namn som endar på -fjord og -sjø: Tinnsjø, Randsfjorden.
        "Blåsjø" er med andre ord eit importert namn, konstruert på teiknebrettet, og det kan ikkje vera nokon vestlending som har funne på det. Likevel må me vel innrømma at det er ganske flott?

FLEIRTAL AV INKJEKJØNNSORD

        Det er ikkje alltid lett å skilja mellom nynorsk og bokmål når me skriv. Fleirtal av
inkjekjønnsord er eit eksempel på det.                                                                                                Regelen er at inkjekjønnsord ("nøytrale" substantiv) ikkje får fleirtalsending på nynorsk, når ordet står i ubunden (ubestemt) form.
Det heiter:
        eit hus                - fleire hus
        eit ord                - fleire ord
        eit ordtak        - fleire ordtak
        eit barn        - fleire barn
        Som me ser, er det ingen skilnad mellom nynorsk og bokmål her. (Det heiter ikkje "huser" og "order" på bokmål). Problemet melder seg når ordet endar på -e: Bokmål kan sløyfa fleirtalsending i slike tilfelle også, men det vanlege er å leggja til ein "r". Men på nynorsk er regelen konsekvent: inga fleirtalsending ved inkjekjønnsord. Det heiter:

        Bokmål: et eple        - flere epler                Nynorsk: eit eple         - fleire eple
                     et frimerke        - flere frimerker                         eit frimerke - fleire frimerke
                 et minne        - flere minner                              eit minne         - fleire minne
                                                                   

        Dette gjeld også ved framandord: eit alternativ - fleire alternativ. Men ingen regel utan unntak som kjent. Ved substantiv som endar på "-um", stiller nynorskordboka opp to fleirtalsformer:
        eit faktum         - fleire faktum/fakta
        eit sentrum        - fleire sentrum/sentra

E-VERB OG A-VERB

        Me ser det av og til når folk som er vane med bokmål, skal skriva nynorsk: I strevet etter å få rettskrivinga så "nynorsk" som mogeleg, så blir skrivaren meir katolsk enn paven. Han overdriv. Særleg ser det ut til å vera om å gjera å pressa inn så mange a-ar som råd i bøyingsformene. Dette viser seg for eks. i nåtid (presens) av verb:
        "Eg meinar at...."Hendinga visar at....", "Dette fungerar ikkje."
        
        Ein skil mellom "e-verb" og "a-verb" i nynorsk, og eg innrømmer at folk som ikkje har dette skiljet i talemålet sitt, kan komma i stuss.
        Dersom ein er i tvil, er det lurt å bøya verbet. Endar verbet på a i fortid (preteritum), så skal det vera a også i nåtid (presens): å kalla - kallar- kalla - har kalla. Men dersom fortidsforma endar på -de/-te, skal nåtid ha e: å meina - meiner - meinte - har meint
        Altså: me spør oss kva me ville seia i fortid: I går viste gradestokken pluss tolv. I dag viser han berre ti. I går leika ungane ute. I dag leikar dei inne.
        Olav Veka, som eg har referert til fleire gonger i denne spalta, har gitt ut ei bok for skuleelevar med nynorsk som sidemål. Han gir denne hjelperegelen: Verb som på bokmål har -et i fortid, har -a på nynorsk:
        Bokmål: kastet         Nynorsk: kasta (nåtid: kastar)
                 åpnet                           opna (opnar)
                 rettet                           retta (rettar)

        Men ingen regel utan unntak her heller: Eit verb som "forklara" kan etter ordboka bøyast som både a-verb og e-verb:
        å forklara - forklarar - forklara - har forklart
        å forklara - forklarer - forklarte - har forklart
                
        Og stemmer det at folk i Suldalsdalføret har "meinar", "visar" osv. i dialekten?

PRESTÅSEN ELLER PRESTAÅSEN?

        Det er blitt skrive ein del om uttalen av stadnamn i Suldalsposten i det siste.
        Eg er berre ein halvstudert røvar når det gjeld stadnamn. Men eg hugsar me lærte at når ein skal finna ut kva slike namn tyder, er det sikrast å leggja den lokale uttalen til grunn. Det er den som vidarefører den mest ubrotne linja; stavemåten forandrar seg gjerne opp gjennom tidene.
        Men det finst eksempel på at uttalen også forandrar seg ettersom tida går.
        "Preståsen" på Sand blei lagt ut til nytt bustadområde i 1970-åra. Folk sa "Preståsen", det er lett og enkelt å uttala. "Prestaåsen" er tyngre. Men Olav Kolbeinstveit skreiv den gongen i Suldalsposten at tidlegare så sa folk "Prestaåsen". Han meinte det var det opphavelege og "rette" namnet. Ei stund etterpå kom det då også nytt skilt opp til det nye byggjefeltet: "Prestaåsen", med a i midten.
        Olav Kolbeinstveit hadde nok rett. Den litle a-en er ikkje tilfeldig - han er ei eigedomsform (genitivsform). Eg tar kontakt med sandsbuen Olav Veka for å høyra hans meining. Han seier at a-en er ein gammal fleirtalsgenitiv, svært vanleg i talemålet. "Prestaåsen" tyder altså "åsen til prestane." Det stemmer med eigedomstilhøva - åsen høyrde til prestagarden på Sand, på same måten som sjølve prestagarden høyrde til Sands-prestane.                                                                  Namnet "Preståsen" utan a refererer snarare til ei hending - at det ein eller annan gong hende noko med ein prest der. I så fall skulle me venta at det var overlevert ei segn om noko slikt, men det er det visstnok ikkje. Så Prestaåsen på Sand har fått tilbake det opphavelege namnet sitt, iallfall på vegskiltet.
         Suldalsosen har også sin prestås. Der var vel eigedomsforholda dei same som på Sand - åsen har tilhøyrt prestagarden. Så der ville nok også den mest korrekte forma vera "Prestaåsen".

REFSBYGDA ELLER REPPSBYGDA?

        Erik Berntz Østbø kritiserer i Suldalsposten d. 5. sept.d.å. skrivemåten "Reppsbygda" på Ropeidhalvøynå. Han meiner at det rette er "Refsbygda".
        Den førstnemnde skrivemåten står på alle karta eg har sett. Men dei som bur der, seier "Refsbygdå" eller "Ressbygdå". Dermed er det nærliggjande å meina at Erik B.Østbø har rett, og at kartmakarane har forvanska namnet.
        Men ein som har vokse opp i bygda, fortel meg at då han gjekk på skulen, så fortalde Selsvik, læraren deira, at lenger tilbake i tida sa ikkje folk "Refsbygdå", dei sa "Reppen". Stemmer opplysninga til Selsvik, så har uttalen av dette namnet forandra seg, men i motsett retning av det som er vanleg i vår del av landet: /fs/ går hos oss over til /ps/: "lefse" blir til "lepsa".
        Eg spør meg endå ein gong føre hos språkmannen Olav Veka. Han meiner at namnet på karta er ikkje forvanska. "Reppsbygda" er historisk korrekt, det er ei form som heng att frå 1800-talet. Han ser for seg følgjande lydutvikling: frå /ps/ til /ss/ til /fs/: Reppsbygda> Ressbygda> Refsbygda. Dersom den siste forma er vanlegast i dag, bør den etter hans meining vera den rette skrivemåten.
        I stadnamnsleksikonet for Rogaland brukar Inge Særheim også skrivemåten "Reppsbygda". Førsteleddet skal ifølgje Særheim komma frå det gammalnorske substantivet "(h)reppr", som tyder "grend, lita bygd".

        Eg kjem nå til å forlata stadnamna for ei stund. Den neste språkspalta vil handla om vanleg rettskriving.

MEIR OM VERBBØYING

        Ein lesar ergrar seg over nynorsksetningar som desse:
        "Det hjelp ikkje å gråta over spilt mjølk". "Han hjalp til med arbeidet" "Soldaten trekk i uniform" "Ho trakk opp klokka"
        Kva er problemet her?
        Me må minna om noko me hadde om på skulen: svake og sterke verb. Dei svake (regelrette) verba får ei bestemt ending lagd til stammen for å markera nåtid og fortid:
å meina - meiner -meinte - har meint.                                                                           
Verbstammen (her: mein) er uendra. Men sterke (uregelrette) verb får ikkje ending. I staden blir stammevokalen endra:
        Nyno: å fara - fer -   for - har fare
        Bokm: å fare - farer - for - har fart
        Me legg merke til at på nynorsk får det sterke verbet stammevokalen forandra både i nåtid og fortid, mens i bokmålsverb skjer dette ikkje i nåtid - nåtid beheld -er-endinga.
        Så langt er alt godt og vel. Men ein del verb er sterke på nynorsk og svake på bokmål, og andre gonger er det nynorske verbet svakt og bokmålsverbet sterkt. Då er det lett gjort å blanda saman.
        Nyno: å hjelpa - hjelper - hjelpte - har hjelpt, å trekkja - trekk(j)er - trekte - har trekt
        Bokm: å hjelpe - hjelper - hjalp - har hjulpet, å trekke - trekker - trakk - har trukket
        Her har, som me ser, det nynorske verbet svak bøying og bokmålsverbet sterk bøying. Så den feilen som vedkommande lesar peikar på, ligg i at ein bøyer det nynorske svake verbet som om det var sterkt.
        Dei fire setningane me siterte til å begynna med, skal altså vera slik på nynorsk:
        Det hjelper ikkje å gråta over spilt mjølk. Han hjelpte til med arbeidet.
        Soldaten trekk(j)er i uniform. Ho trekte opp klokka.

TRANSITIVE OG INTRANSITIVE VERB

Endå meir om verb!
Først eit sitat frå Stavanger Aftenblad:
“Han ble kastet opp på panseret på bilen, og traff deretter frontruta, som knuste.”
Etter “knuste” trengst det eit objekt: Kven eller kva var det frontruta knuste? Men så vondsinna frontruter finst det ikkje. Det som hende, var at frontruta
b l e i   knust.
“Knusa” er eit transitivt verb, men her blir det brukt intransitivt. Dermed gir ikkje setninga meining.
Eit transitivt verb, hugsar me frå skulen, tar objekt: Han legg (Kva legg han? Svar:) kabal. Men han ligg på sofaen.

Bruken av verbet “knusa” burde ikkje by på så store vanskar, heller ikkje for journalistar i Stavanger Aftenblad. Men på norsk, liksom i andre språk, finst det ein del “parverb” som liknar på kvarandre, der det eine er transitivt og tar objekt, mens det andre intransitivt og ikkje tar objekt:

Transitive verb:
å leggja - legg - la - har lagt
å setja - set - sette - har sett
å brenna - brenner - brende - har brent
Intransitive verb:
å liggja - ligg - låg - har lege
å sitja - sit - sat - har site        
å brenna - brenn - brann - har brunne

Det er skilnad på desse to setningane: “Dei brende ned huset.”
“Huset brann ned.”
Det ser ut til å bli meir og meir vanleg å blanda ihop transitive og intransitive verb. Tilsynelatande skrivekyndige folk - som journalistar - rotar med det. I sportsjournalistikken, både i aviser, radio og fjernsyn, ser det ut til at dette skiljet ikkje eksisterer lenger: “Iversen brant straffesparket” (ikkje “brente”). “Amman smalt til med bakkerekord.” (ikkje “smelte”)                                                      
Kanskje er det ei utvikling som skjer i talemålet og som forplantar seg til skrift? Men inntil vidare gjeld dei gamle reglane.        

ME SOM KJEM FRÅ NYNORSKLAND
Den 17/2 har Suldalsposten ein leiarartikkel om språk, og eg tykkjer den er så god at eg siterer frå den:   
        “Språket er ein viktig del av identiteten vår, og både talespråket og skriftspråket er med på å visa kven me er. Men eit språk har berre verdi etter kor mykje det vert brukt.” ...... “Sjølv om eit levande språk endrar seg og utviklar seg, ligg talemålet i Suldal langt nærmare nynorsk enn bokmål. Å ta vare på og halda oppe eit nynorsk skriftspråk i kommunen vår, er derfor svært viktig.”
        Det er eit gjengs syn blant dei som forskar på slikt at det er det første språket me lærer som formar identiteten vår, som er med og bestemmer kven me er. Det første talemålet er grunnleggjande, og ein føresetnad for i neste omgang å tileigna seg nye språk. Men for at eit skriftspråk bygt på talemålet skal kunna brukast, må det lærast. Nynorskopplæringa i skulen er derfor avgjerande, likeeins at ungdommar held fram med å perfeksjonera seg i det språket dei lærte i grunnskulen, og ikkje kastar vrak på det i løpet av vidaregåande skulegang og i arbeidslivet.
        Då saudabuen Kjartan Fløgstad i 1978 blei tildelt Nordisk Råds litteraturpris, gav han prispengane til arbeidet for nynorskopplæring i skulen. Han grunngav pengegåva slik ifølgje avisene: Det at han sjølv hadde hatt høve til å læra nynorsk på skulen, gjorde han i stand til å skriva på det språket som stod talemålet hans nærmast. Utan dette ville han ikkje ha kunna bli forfattar, blei han sitert på.
        Nå er det dei færraste av oss som blir forfattarar. Men eg kan snakka for meg sjølv: Eg tykkjer sjølv at eg skriblar tilnærma feilfritt både på bokmål og på eit par utanlandske språk. Men når eg gjer det, kjennest det nesten som om eg sit ved sida av meg sjølv og skriv - det er ikkje rektig meg. Så livskrafta til det nynorske skriftspråket er for meg ei personleg sak: Det går på korvidt eg skal ha rett til å uttrykkja meg på det språket som eg kan best, og som eg kjenner som mitt.
        Denne retten er ikkje sjølvsagd. Som mindretalsspråk står det nynorske skriftspråket under press frå bokmålskulturen. Likevel er framtida til nynorsken, som leiaren i Suldalsposten påpeikar, mest av alt avhengig av korvidt me som er fødde i Nynorskland, tek språket vårt i bruk. Me var ikkje gamle før me fekk forståinga av at vår måte å snakka og skriva på blei sett på som litt mindre “fin” (les: ha litt lågare status) en det språket som blei brukt i Stavanger og Oslo. Forestillingane om eit slikt språkgeografisk og språksosioligisk hierarki er meir seigliva enn me likar å tru. Men sit dei fastare i hos bygdefolk enn hos byfolk? Det er ikkje lenger så mange arbeidsgjevarar og urbane miljø som forlangar av ryfylkingar og sogningar at me legg om språket vårt. Men har me lett for å gjera det likevel? Skjemmest me rett og slett litt av vårt eige og underkastar oss frivillig den kulturen som me trur står over oss på rangstigen? D e t   ville vera det alvorlegaste trugsmålet for den nynorske skriftkulturen, om me som har vokse opp med den, kastar vrak på den.
        Det beste midlet mot slik husmannsånd er å vera trygg på sitt eige. Og til det trengst det kunnskap om vårt eige: Kva ein dialekt er for noko. At me er sikre på korleis me skal uttrykkja oss på det skriftspråket me lærte først.         

VEKEDAGANE
Går det an å skriva “tirsdag” på nynorsk, er det nokon som spør. Eg slår opp i nynorskordboka mi, og der står det “tysdag”, verken meir eller mindre. Dette er også vanleg uttaleform her i Suldal etter mitt inntrykk. Men eg har også forstått at mange, særleg unge, brukar bokmålsforma “tirsdag”. Det er berre ein vekedag som har to tillatne skrivemåtar på nynorsk: Det kan heita “søndag” eller “sundag”.
Den nynorske skrivemåten ligg nærmast den opphavelege tydinga av vekedagane: søndag/sundag = soldagen, måndag = månedagen, tysdag = dagen til Tyr - den norrøne guden, onsdag = Odins dag, torsdag = Tors dag, Fredag = dagen til Frøy, laurdag = laugardagen ( vaskedagen).
Ein god kompis og lesar av denne spalta gav meg ein presang for ei tid sidan. Han hugsa at ein av språktekstane hadde handla om deling av ord, og nå hadde han fått tak i ei bok til meg med ei vakker samling eksempel på misforstått orddeling.
Det ser ikkje ut til at bruken av slik vanvittig ortografi lar seg utrydda med det første; særleg reklamefolk og fabrikantar ser ut til å vera immune mot latterleggjering, og i alle fall mot sjølvhøgtidelege skulemeisterpeikefingrar. Dei fleste av eksempla i boka er då også henta frå reklame og vareemballasje. Eg har lyst til å sitera frå den boka av og til - “til avsky og til skræk”, for å sitera salig Johan Hermann Wessel.
Dei av oss som har sett filmen Haisommer”, har forstått at me må passa oss for hai. Men der er tydelegvis fleire farlege fiskar i havet: “Tunfisk biter i vann” står det på ein hermetikkboks. Så pass på, alle som har tenkt seg til varmare strender for å bada!

DÅ/NÅR
Først eit nytt åndsprodukt frå det ustoppelege orddelingstrykkeriet, denne gongen henta frå skogbruket: “Flere nye utstillere var å finne på ved dagen”.
Det er kjekt å få innspel til denne spalta, og sitatet ovanfor er det ein som tipsar meg om på e-posten. Vedkommande merkar seg også at folk ikkje alltid gjer skilnad på tidsadverba “då “ og “når”, og gir to eksempel, eit frå TV-sporten og eit frå daglegtalen i Suldal: “Når det gjenstod 1,2 km, slo Nortug til i kjent stil.” “Når eg la meg i jarkvell, så ...”                                                                  Er “når” i ferd med å overta for “då” i mange dialektar, undrast han på.
Svaret på det er ja. Som innleiingsord i leddsetningar tar “når” meir og meir over for “då” i talespråket. Per Egil Hegge, språkspaltist i Aftenposten, er mellom dei som observerer dette. Han minner om at i svensk har “när” heilt avløyst “då”. Danskane derimot er nøye på skiljet “da/når”. Det bør me nordmenn også vera når me skriv, dersom me vil unngå raudblyanten. På skulen lærte me denne regelen: Den gongen då. Kvar gong når. Når me skriv om fortida, om slikt som har hendt, skal “då” brukast om det som hende ein gong, “når” om noko som tok seg oppatt fleire gonger, som ein vane. Men om framtid, slikt som skal henda, brukar me “når”.
Enkelte ville seia: “Når politiet kom fram, var ranarane vekke.” Men me kan ikkje skriva det, dersom det er ei bestemt hending me siktar til. Dei fleste ville oppfatta det slik at skurkane slapp unna kvar gong politiet prøvde å fakka dei, og det var å gjera etaten stor urett. Det må heita: “Då politiet kom,...” Det er også meiningslaust å skriva dette: “Når han kom heim frå arbeid, var huset brunne ned.” Kvar gong når han kom heim - ?
“Då” kan også brukast som årsakskonjunksjon, men då er tydinga ei anna. Eg har inntrykk av at denne bruken av “då” mest er brukt i formelle skriv: “Då (= fordi, sidan, ettersom) me ikkje har mottatt alle attestane, finn me ikkje å kunna imøtekomma søknaden.”         

ENNÅ/ENDÅ
Meir grammatikalsk flisespikkeri: Dei to orda “ennå” og “endå” liknar på kvarandre, og svært ofte blir dei uttala likt. Likevel skal dei helst ikkje blandast saman.
“Ennå” er tidsadverb, og blir dermed brukt i samband med tid: “Klokka er ikkje tolv ennå.” “Held han på med den språkspalta si ennå?”
“Endå” er gradsadverb, brukt som forsterkande ord: “Den gamle var galen, men den unge er endå verre.” “Endå ein gong fekk eg våren å sjå ...” Ordet kan også vera konjunksjon og tyda “sjølv om”: “Det var beinkaldt, endå (om) sola steikte.”
Kjekt å kunna. Men det går merkeleg nok an å klara seg bra i livet sjølv om ein ikkje har lært skilnaden mellom desse to orda. Den store diktaren Bjørnstierne Bjørnson lærte visstnok aldri god rettskriving, og når det gjeld “endnu” og “enda”, rår det full forvirring i skriftene hans. Så sjølv den beste kan gjera feil.
Til slutt endå ein episode i den langdryge serien om orddeling:
Det er vår og tid for å ta sørvis på bilen. Eg hjelper til med å formidla fylgjande tilbod frå ein Shellstasjon - heldigvis eit godt stykke unna vårt distrikt: “Mellom kl. 12 og 16 sjekker vi kjølevann og spyler væske og olje på bilen din.”